Mối quan hệ kéo dài trong suốt cuộc đời Nguyễn Công Hoan thường nói về thơ với một sự nghiêm chỉnh hiếm có . Trong hồi ký Đời viết văn của tôi , ông tự hào kể : “ Ngay từ những năm tôi còn nói ngọng , tôi đã thuộc một số thơ cổ của Trung quốc . Rồi tôi học phương ngôn, tục ngữ ca dao của dân tộc . Rồi tôi thích nghe những vần thơ chống Pháp của những tác giả ẩn danh do cha tôi dạy truyền khẩu . ..” . Vai trò của thơ được ông diễn tả bằng những lời lẽ cảm động : “ Lúc đầu tôi đọc thơ, nhưng chưa hiểu . Rồi sau , vì đọc đi đọc lại luôn , tôi hiểu dần , ý nghĩa của những bài ấy như thấm thía tí một vào trong người và rồi hình như những lời ấy là của chính tôi nói với người khác vậy “ .
Những khi có điều gì không được như ý , sau khi làm vài chén rươụ , ông không chỉ đọc thơ mà còn làm thơ giải buồn . Trong hồi ký , ông từng chép ra nguyên văn mấy bài thơ ông đã làm .
Xem ra lời lẽ của một người suốt đời sống với thơ cũng chỉ chân thành đến vậy !
Song trong thực tế , nhà văn này sống với lịch sử văn học bằng văn xuôi và cái tư duy văn xuôi của mình . Ngoài một sự nghiệp truyện ngắn đồ sộ , ông là người đã viết khá nhiều tiểu thuyết , viết đều đều , có lúc một tháng viết vài cuốn . Trong số này có cuốn đương thời đã trở thành đối tượng để tranh cãi một hồi như Cô giáo Minh , có cuốn đã từng làm điên đảo một lớp công chúng như Lá ngọc cành vàng , có cuốn đã từng được các nhà nghiên cứu sau 1945 đề lên cỡ một trong những tác phẩm tiêu biểu của thể loại tiểu thuyết hiện thực , như Bước đường cùng …
Người ta tỏ ra dè dặt khi đánh giá chất lượng các tiểu thuyết Nguyễn Công Hoan , và điều này không phải là vô lý . Trừ mấy cuốn được nói trên ,các cuốn khác của ông thường mắc những lỗi khá nặng về mặt nghề nghiệp. Ví dụ như trường hợp cuốn Thanh Đạm . Không phải chỉ sau 1945 , đứng trên lập trường mác xít , mọi người mới chê quyển sách này . Mà ngay khi mới ra đời , nó đã bị một số người xem là áp đặt , giả tạo. (1)
Có điều , muốn cho công bằng , mỗi khi xem xét quá trình phát triển của tiểu thuyết Việt Nam trước 1945 , người ta bắt buộc phải dừng lại ở trường hợp Nguyễn Công Hoan . Đặt bên cạnh những tác giả có những thành tựu tương đối hoàn chỉnh như Hoàng Ngọc Phách với Tố Tâm, Khái Hưng với Hồn bướm mơ tiên , Vũ Trọng Phụng với Số đỏ, những người như Lê Văn Trương , Vũ Bằng , Lan Khai , Nguyễn Công Hoan có cách tồn tại riêng . Với họ viết tiểu thuyết là công việc hàng ngày . Hay dở chưa nói , chỉ biết những cái họ viết làm nên sinh hoạt đời thường của thể loại . Chính cái
dông dài tầm thường của một thứ giải trí không quá tốn tiền đã được bộc lộ đầy đủ qua các tác phẩm mà họ sản xuất đều đều .
Ngoài số phận chung như thế , với cái khu vực mà mình lập nghiệp , Nguyễn Công Hoan lại có một sự biệt nhãn hiếm có . Ông là người đã dành nhiều giấy mực để bàn về cái thể tài mà ông thường xuyên sử dụng . Khi thì ông có bài giảng chung về công việc của người viết tiểu thuyết ( bài nói ở Hội nghị viết văn trẻ lần thứ nhất ,1959 ) . Khi thì ông kể lại kỹ càng cho mọi người biết một số tiểu thuyết của mình đã ra đời trong những trường hợp nào ( hồi ký Đời viết văn của tôi ) . Người ta không thể bàn kỹ đến như thế về một công việc mà người ta chỉ làm một cách vô tình . Hoá ra Nguyễn Công Hoan đã nặng lòng với tiểu thuyết hơn nhiều , so với chính ông vẫn tuyên bố .
Sự chuẩn bị tự nhiên Khi kể về cuộc đời của mình , nhà văn Nguyễn Công Hoan không có lối mơn man gượng nhẹ . Ông gây ấn tượng bằng cách làm ra vẻ nói tuột hết mọi điều cả điều xấu lẫn điều tốt . Thậm chí , vượt lên thói thường ông còn bất chấp dư luận , sẵn sàng đến mức trâng tráo kể lể tỉ mỉ mọi điều xấu sẵn có ở mình . Con người ông trong Đời viết văn của tôi hiện ra với hai đặc điểm :
Thứ nhất là thói lê la chơi bời từ đó biết nhiều biết rộng, biết từ việc trong nhà cho đến việc kín đáo chốn quan trường , rồi việc làng quê , việc chợ búa học hành thi cử . Hãy nhớ lại đoạn Nguyễn Công Hoan kể rằng mình bỏ học xuống ngồi gác đùi gác vế nói chuyện với những người lính trong huyện đường . Những lần tiếp xúc này để lại trong ông ấn tượng không bao giờ quên nổi ; nếu có thể nói đến một thứ vốn sống thì ở Nguyễn Công Hoan , cái vốn ấy đa tạp , vượt ra ngoài cái khả năng mà một người bình thường có thể có .
Thứ hai, là cái xu hướng nhìn đời theo lối khinh thế ngạo vật . Ông không coi cái gì là quan trọng , không thích tin ở những lời giáo huấn . Ông xa lạ với cách nhìn thiêng liêng theo kiểu lý tưởng hoá . Ông muốn nhìn gần nhìn thẳng nhìn tận tim đen mọi người mọi chuyện .
Cái vốn sống ấy , lối nhìn đời ấy quả thật là sự chuẩn bị tốt nhất để ông trở thành người viết tiểu thuyết . Tại sao ? Bởi có một đặc điểm của tiểu thuyết vốn gắn với thể tài này từ thuở ra đời , đấy là tính chất bình dân và khả năng sống lam lũ giữa đám chúng sinh . Như các nhà nghiên cứu lịch sử tiểu thuyết đã khẳng định , thể tài vốn bắt đầu từ những câu chuyện linh tinh người ta kể với nhau ngoài đường phố . Nó dông dài , nó ba vạ , nó có khả năng chứa chấp cả cái bi lẫn cái hài , cái cao cả lẫn cái thấp hèn . Với tạng Nguyễn Công Hoan , sự đa tạp đó rất thích hợp. ( Đôi lúc Nguyễn Công Hoan được miêu tả như là ngòi bút chỉ quen viết về những người cùng khổ, những phần tử thuộc loại dưới đáy trong xã hội . Thật ra thì nhà văn này đã viết đủ thứ : về người giàu và người nghèo , về cùng đinh và quan lại , về những mối tình cành vàng lá ngọc và những pha ghẹo gái ghẹo gái thô lỗ của mấy anh lính lệ phố phủ . .. Hầu như động vào đâu , ông cũng có kinh nghiệm . )
Lại như cái việc Nguyễn Công Hoan mải viết đến mức ngại học . Nghiên cứu mấy tác phẩm của A.Dumas hoặc Maupassant để học theo , ông cũng chỉ đọc một lúc thì bỏ . Nói chung là ông không chịu được những quy củ ràng buộc , mà chỉ thích làm theo ý mình .
Trong hoàn cảnh xã hội Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XX còn đang ngổn ngang trăm mối , mới cũ khó phân , mọi người mải miết sống cho kịp với thời đại , cái tâm lý hăm hở sẵn sàng dậy non và cảm thấy cái gì cũng có thể làm được mà Nguyễn Công Hoan thú nhận ở đây là một điều dễ hiểu .
Sở dĩ Nguyễn Công Hoan có thể đến với tiểu thuyết một cách hoàn toàn tự nhiên một phần còn do những đặc điểm mỹ học của thể tài : Về nguyên tắc , tiểu thuyết luôn trong quá trình hình thành. Nó không bị cứng lại trong những quy phạm có sẵn . Tiểu thuyết là một thể tài tự do , các tài liệu nghiên cứu các nước phương Tây cũng như ở nước Nga xô -viết trước đây đều nói như vậy . Còn ở Trung quốc , người ta nói rằng tiểu thuyết cần phải dã sinh , tức là có một cuộc sống của các loại cây cỏ ngoài đồng chứ không phải thứ hoa trồng trong lồng kính . Chắc chắn Nguyễn Công Hoan không hề biết những lý luận ấy , nhưng cái tinh thần của nó thì ông cảm thấy một cách đầy đủ và rất thạo trong việc khai thác . Đằng sau cái vẻ đạo mạo của một người thuộc loại con nhà gia giáo ,ở ông giáo tiểu học ấy luôn toát ra cái vẻ bất cần kỳ lạ . Hoặc nói cho sang , ở Nguyễn Công Hoan có một nhu cầu tự do nhất định , loại nhu cầu này là của chung của mọi thời kỳ lịch sử và đến xã hội hiện đại càng được khuyến khích . Mặc dù tự do nói ở đây được hiểu theo nghĩa đơn giản và có nhiều phần dung tục , song dẫu sao vẫn là nó , thứ tự do nó làm cho con người ta thêm tự tin ở mình . Đây là một đoạn đối thoại giữa nhà văn lúc mới làm nghề với một người bạn :
“Tương Huyền thấy tôi nghịch ngợm , nói chuyện có duyên , nên một lần đã bảo tôi :
-- Mày biết lắm chuyện buồn cười , và hay nói chuyện buồn cười , thì mày viết kịch .
Tôi đáp :
-- Viết kịch khó lắm …Nếu tao có viết, thì tao viết tiểu thuyết , dài ngắn tha hồ , đương cảnh nọ bật ra cảnh kia , đương năm này nhảy sang năm khác , không theo luật lệ nào cả “ (Đời viết văn của tôi )
Như vậy là có sự gặp gỡ giữa nhà văn tương lai và thể loại , một sự gặp gỡ không hẹn mà nên , hoàn toàn tự nhiên , không đòi hỏi quá nhiều cố gắng của người trong cuộc . Điều này thấy ở nhiều nhà văn , nhưng với Nguyễn Công Hoan , nó dễ thấy nhất . Nó khiến cho ông mặc dầu không thành công trong thể tiểu thuyết , vẫn là một ví dụ nổi bật về sự tiếp nhận một thể tài vốn có nguồn gốc ở nước ngoài , với tất cả cái độc đáo trong tư duy nghệ thuật khá phổ biến ở hàng loạt người cầm bút thời tiền chiến .
Những điêù trái ngược Tác giả Bước đường cùng từng có lần khuyên nhứng đồng nghiệp trẻ : Muốn viết văn thì hãy mạnh dạn bắt tay vào công việc . Như người muốn học bơi thì phải nhảy xuống nước . Chứ cứ đứng trên bờ thì cả đời cũng không bao giờ học bơi được .
ấy vậy nhưng đọc hồi ký của ông, người ta thấy ông chả bừa bãi bao giờ . Ngược lại ông suy tính cẩn thận xem mình nên viết loại văn gì ,và viết như thế nào người ta mới đọc . Sau khi viết xong , khi đưa cho bạn bè xem ông cũng hồi hộp , ai chê hay khen ông đều suy nghĩ để rút kinh nghiệm . Tóm lại trước khi bơi, ở ông có những sự chuẩn bị trên bờ khá kỹ .
Hoặc như ông hay nói rằng phải viết một cách tự nhiên và nói chung trong nghề chẳng có quy luật quy tắc gì cả . Nhưng trong cuốn hồi ký trên ba trăm trang của mình (con số của bản in Đời viết văn của tôi 1971 ) , ông lại để đến vài chục trang để giảng về phép tắc mẹo mực mà ông đã từng khéo léo áp dụng trong công việc .
Cả trong những lúc cần nói về những vấn đề lớn lao hơn , ở ông cũng có những mâu thuẫn tương tự .
Nguyễn Công Hoan thường tự hào dẫn lại lời khen của một người bạn gái “Đúng là người Việt Nam viết truyện Việt Nam bằng văn Việt Nam “
Một lần khác ông phản ứng trước lời khen của một người rằng văn ông gợi nhớ đến một nhà văn nước ngoài : như thế có khác gì khen người Việt mà bảo họ tóc quăn mũi lõ .
Có người hồn nhiên nghĩ -- cả tác giả có lúc cũng có lúc hồn nhiên tương tự -- mà khái quát rằng : như vậy Nguyễn Công Hoan là một trường hợp thuần tuý bản địa , xứ sở tự động đẻ ra ông , con người và sáng tác của ông không liên quan gì đến cuộc Âu hoá là hướng vận động chủ yếu của xã hội và văn học VN nửa đầu thế kỷ XX .
Nhưng liệu có một người đứng ngoài thời đại như vậy không ? Nhất định là không rồi .
Theo chúng tôi hiểu , quan hệ Nguyễn Công Hoan với xu thế Âu hoá hình thành qua nhiều phương diện , trong đó có việc sử dụng các hình thức nghệ thuật . Trong hoàn cảnh của nước Việt Nam từ thế kỷ XIX về trước , bước đi của văn xuôi gặp phải hai cái trở ngại to lớn : một mặt xã hội thiếu một thứ văn tự phổ thông để ai cũng dùng được . Mặt khác , các hoạt động mà thuật ngữ hiện đại gọi là mass media tức là những phương tiện giao tế công cộng bị hạn chế , sách không in hàng loạt , báo không có , và để cố định sản phẩm sáng tạo , người ta đành sử dụng một thể tài thông thường trong văn chương truyền miệng là các mẩu truyện , các mẩu này vẫn tồn tại độc lập mà lại có thể ráp nối vào nhau thành một chuỗi liên tục .
Bây giờ hãy thử nhìn vào các tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan và xác định cái ngôn ngữ thể loại mà tác giả sử dụng trong các tiểu thuyết đó . Như trong trường hợp cuốn Bước đường cùng . Bắt đầu là chuyện chị Pha đẻ , rồi gia đình Pha và Trương Thi kiện nhau , rồi Nghị Lại xui nguyên giục bị khiến cả hai người nông dân gia tài khánh kiệt riêng Pha vợ chết thân mình tù tội -- tất cả những cảnh nói trên nối tiếp nhau như trong một cuốn phim , hoặc như một vở kịch có nhiều màn nhiều lớp . Không có lối mở đầu câu chuyện bằng cách kể lai lịch nhân vật như trong các truyện cổ . Không có những lời khuyến cáo đạo đức của tác giả . Đoạn kết bỏ lửng ( Pha giơ cánh tay bị trói lên trời [ …] kệ cho dòng lệ cứ tuôn trào ra và kệ cho ba anh em theo mình không biết đến đâu mới trở lại .) Như thế tức là cách viết của Nguyễn Công Hoan đã vượt ra ngoài truyền thống mà ông xuất thân . Ông đã vận dụng khá thường xuyên và hiệu nghiệm những thành quả nghệ thuật của thời đại , cụ thể là nghệ thuật tiểu thuyết Pháp thế kỷ XIX.
Trong khi tiếp nối tinh thần vượt ra ngoài mọi quy phạm của văn chương bình dân , thì đồng thời Nguyễn Công Hoan hiện ra với một y phục hoàn toàn mới . Vậy thì có gì là oan khi nói rằng ông đã chịu ảnh hưởng thời đại , cụ thể là cái chuyện Âu hoá mà ông và nhiều đồng nghiệp vẫn thành tâm chế giễu .
Vầy vò tuỳ tiện , với ý thức “ thể tài của mình “ Tìm hiểu tài năng Nguyễn Tuân , chúng ta biết rằng nhà văn và cái thể tuỳ bút độc đáo mà ông sử dụng chỉ có thể sinh ra trong điều kiện của một tư duy văn học cởi mở . Với tư cách một sản phẩm của xã hội được làm theo mô hình hiện đại đã đến độ chín , con người ông Nguyễn không vừa với những khuôn khổ cũ -- ở đây là những thể tài cũ ; thể tuỳ bút phải được du nhập , phải thay hình đổi dạng , phải được tái sinh để con người tác giả tự bộc lộ .
Tương tự như vậy , chúng tôi ngờ rằng thể tiểu thuyết chính là một công cụ hữu hiệu nhất để một người như Nguyễn Công Hoan trở thành chính ông . Nó như nằm gọn trong bàn tay ông . Ông đùa nhại nó ông giễu nó . Đây vừa là một khía cạnh thuộc về cá tính con người nhà văn , vừa là sự gặp gỡ hiếm thấy giữa ông với cái thể tài mà ông sử dụng .
Trường hợp của Cái lò gạch bí mật thường đã được các nhà nghiên cứu nói tới mỗi khi nhấn mạnh cái quan điểm nghệ thuật mà Nguyễn Công Hoan ngấm ngầm theo đuổi .Thiên truyện thường được xem như một ngón đòn “ đả kích khá trúng thứ văn chương “ hiện đại “ lai căng toàn những ly kỳ rẻ tiền “ (2) Điều đáng nói là cái ghi chú bên cạnh đầu đề “ Truyện trinh thám An Nam “ . Lại một lần nữa , Nguyễn Công Hoan muốn cho mọi người thấy rằng cái tinh thần chính mà ông noi theo là chẳng coi việc gì quan trọng , việc gì cũng là dung tục nhảm nhí . Mà nó – cái quan niệm hư vô ấy -- không của riêng ông mà phải gọi là tinh thần chung của dân gian , ông chỉ là một đại diện có tên tuổi .
Để hiểu rõ hơn quan niệm về sự tự do và thói thích đùa bỡn này của Nguyễn Công Hoan , chúng ta còn có thể dừng lại ở một cuốn tiểu thuyết tác giả cho in ở NXB Đời mới vào thời gian ngay sau 2-9-1945 do đó mà ít người biết , là cuốn Người An nam .Tác phẩm xoay quanh câu chuyện một viên tướng Việt Nam thời nhà Lê bị bắt làm tù binh , rồi trở thành rể vua Chàm . Nhưng dòng máu Việt trong người viên tướng này vẫn chảy mạnh , cuối cùng khi quân Việt đánh vào thành , nhân vật này lập công quay về với Tổ quốc bằng cách quay ra giết vợ và làm nội ứng cho quân Việt tràn vào . Sau hành động yêu nước ấy, viên tướng phát điên .
Chúng ta biết rằng đôi lúc trong truyện ngắn , Nguyễn Công Hoan cũng viết về những đề tài mà ông chỉ biết qua tài liệu sách vở . Như năm 1939 , ông có một thiên truyện mang tên Thiếu Hoa viết về một nhân vật phụ nữ miền nam Trung quốc . Lần này lại một sự xa lạ nữa , chắc chắn còn xa lạ hơn Thiếu Hoa vì là truyện về thời đã qua. Đối với một nhà văn từng nói chắc như đinh đóng cột rằng “ người đọc truyện chỉ thích đọc những truyện gần với họ , gần về không gian về thời gian “ -- thì đây quả là một ngoại lệ . Nhưng như lý luận về nhận thức luận đã chỉ rõ , chính các ngoại lệ lại bộc lộ bản chất rõ hơn là các trường hợp thông thường .
Trong lời dẫn đặt ở đầu sách Người An nam , sau dòng chữ Bạn đọc yêu quý , tác giả có hai trang tạm gọi là lời phi lộ trong đó có đoạn ông biện hộ cho cách viết của mình :
“ Tôi không biết tiếng Chiêm Thành thì những người Hời của tôi chỉ được nói tiếng Nam bằng giọng đặc Việt Nam . Tôi không là người Chiêm Thành sống năm trăm năm về trước thì các chủ động trong truyện này cũng không thể tư tưởng theo lối họ về thời ấy. Và đến cả khung cảnh , ngôn ngữ , cách ăn mặc ,cách sinh hoạt dù ngay của người mình về đời Lê, đã không ở vào thời đó thì tả sao nổi .Vả biết thế nào là đúng .“
Chúng ta cảm nghe trong câu nói nếu không phải một thoáng”bất khả tri” thì cũng là lời châm chọc đối với cái cốt tử của nghệ thuật tiểu thuyết , đó là tính chân thực . Thế thì biết làm thế nào bây giờ ?! Rất may là rồi người ta cũng được thở phào khi nghe tác giả tâm sự :
“Vậy tôi dùng tư tưởng của tôi . Tôi dùng tưởng tượng của tôi . Tôi dùng ngôn ngữ của tôi . Tôi trông ở sự rộng lượng của các bạn “
Tiếp đó , tác giả nói về mình theo cái lối thật thà đến mức ngạo mạn “ Xin các bạn chớ đợi cuốn sách này một lịch sử tiểu thuyết hoặc một lịch sử ký sự . Tôi chỉ là một nhà tiểu thuyết , một nhà tiểu thuyết tầm thường , tồi hơn nữa một nhà tiểu thuyết ít đi, ít đọc . Bấy lâu nay sở dĩ được hân
hạnh quen biết các bạn là do chỉ đã khai khẩn địa hạt nhà , đào trong trí nhớ lấy những cái mắt thấy tai nghe rồi dùng sức óc chắp nối , thêm bớt cho thành những câu chuyện nhăng nhít “
Tuy nhiên đằng sau những lời lẽ xô bồ và có vẻ lỡm đời đó , ngầm chứa một ý tưởng khác : tiểu thuyết đã là chuyện của tôi , tôi ( tức Nguyễn Công Hoan ) vầy vò nó thế nào nó cũng phải chịu , nói xuôi nói ngược thế nào thì rồi mọi người cũng phải nghe . Cái nháy mắt tinh nghịch đi kèm với một sự hể hả khoái trá không muốn và không thể che giấu .
Đến đây , có thể nói quá trình tiếp nhận tiểu thuyết như một thể loại đặc trưng cho thời Âu hoá, việc tiếp nhận đó ở Nguyễn Công Hoan đã hoàn thành . Nhìn lại những chặng đường mà ông đã qua , có thể tóm tắt cách tiếp nhận thể tiểu thuyết ở Nguyễn Công Hoan như sau:
--- bởi thích quá nên làm theo , thấy hợp thì làm , cứ tự nhiên mà lấy của người làm của mình , không chút mặc cảm ;
--- tìm cách phát huy cái phần bản năng tự nhiên để làm theo hơn là học theo bài bản , không bị trói buộc bởi bất cứ chuẩn mực hoặc khuôn mẫu nào hết ;
--- trong khi làm có một niềm tự tin kỳ lạ , tin rằng mình đã thông thạo đã lành nghề , đãnắm được tất cả , chính điều này góp phần giải phóng ở người viết văn mọi tiềm năng sẵn có .
Khó lòng nói đó là cách tiếp nhận lý tưởng , nhưng phải nhận đối với một tính cách như Nguyễn Công Hoan , đó là cách tiếp cận tối ưu .
Theo một sơ đồ thống nhất Chung quanh mối quan hệ giữa Nguyễn Công Hoan và tiểu thuyết , điều cuối cùng chúng tôi muốn lưu ý : cái cách tiếp nhận thể loại ở đây vốn mang nặng tính truyền thống tức đã có từ các thế hệ trước .
Sử sách nước ta thường ghi từ thời trung đại ông cha ta đã truyền tay nhau đọc một cách dấm dúi các bản truyện do người Trung Hoa viết và theo chân các viên quan đi sứ mang về . Thế nhưng đọc thì cứ đọc , song nói chung các cụ vẫn rất bảo thủ với nghĩa chỉ xem thơ là đáng học theo , còn tiểu thuyết là thứ ngoại sử , dâm thư , tiểu gia chi thuyết , không thể để cho niềm say mê ma quái đó lôi cuốn . Và đến khi không cưỡng lại nổi , phải cầm bút viết các loại truyện (tiền thân của tiểu thuyết ) , thì lại thấy nảy sinh tình trạng tâm lý lưỡng phân , tức là viết thì cứ viết , nhưng không thể để công tu luyện . Lối viết truyện nửa mô phỏng truyện Tàu , nửa tô vẽ thêm cho ra vẻ xuất phát từ hoàn cảnh Việt Nam , và cả cái tâm lý khi làm vừa tự hào vừa xấu hổ cộng lại , đã khiến cho công việc được làm thường còn dừng lại ở tình trạng dang dở .
Cái lối tiếp nhận như vậy đã ảnh hưởng sang thời hiện đại bao gồm cả thập kỷ ba mươi, bốn mươi thế kỷ XX như thế nào ? Chúng tôi xin phép không chép lai đầy đủ dẫn chứng mà chỉ ghi lại đây một sự thực là trong các tiểu thuyết của Khái Hưng và Lê Văn Trương , Nguyễn Công Hoan và Vũ Trọng Phụng , các nhân vật mỗi khi nhắc đến tiểu thuyết thường tỏ thái độ coi thường , nếu không nói là mỉa mai, khinh rẻ . Có lẽ ngoài đời con người thường vẫn nghĩ thế , nên các nhà văn cũng tự nhiên mà ghi lại chăng . Sự lặp lại còn thấy cả trong tâm thế sáng tác của nhà văn . Một mặt nhiều người thích viết tiểu thuyết, hăm hở rủ nhau viết tiểu thuyết . Trong đội ngũ các tiểu thuyết gia làm đầy các báo, người ta thấy có mặt chẳng những các cây bút văn xuôi chuyên nghiệp mà còn thấy cả một thi sĩ tài hoa như Tản Đà ( Giấc mộng lớn ) một cụ đồ tân tiến và thường chỉ giỏi về tư duy tư biện như Phan Khôi (Trở vỏ lửa ra ) một nhà thơ tính nết vốn bốc đồng như Lưu Trọng Lư ( Khói lam chiều ), một cây bút lý luận khá đa tạp như Trương Tửu ( Khi chiếc yếm rơi ) . Mặt khác nghệ thuật tiểu thuyết thì chẳng ai coi là nghiêm chỉnh , chẳng ai đọc và nghiên cứu về bản chất thể tài này cho cẩn thận , tóm lại là chẳng ai làm việc cho đúng bài bản . Đương thời , Vũ Bằng có so sánh tiểu thuyết Việt nam với tiểu thuyết Pháp ở phương diện sự khổ luyện của nhà văn để rồi nhận xét “ ở Pháp, những ông hàn lâm và những nhà triết học thường băn khoăn đi kiếm những cái mới lạ để giúp ý kiến cho các nhà viết truyện ; khi lại nói rõ cho những nhà viết truyện biết những kỹ thuật mới trong làng tiểu thuyết ngoại quốc để làm gương “; ngược lại ở ta , “ thật hoàn toàn không có gì , toàn là học theo lối bắt chước cả kiểu như những người thợ không học trường chuyên môn một ngày nào mà cũng chữa được máy móc và chế được ra máy móc .” (3) Nói như ngôn ngữ bây giờ , tức trong khi các nhà văn Pháp đưa sáng tác lên lĩnh vực ý thức và tìm thấy sự hỗ trợ của giới nghiên cứu , thì nghề viết tiểu thuyết ở Việt Nam dừng lại ở tình trạng một nghề thủ công, dựa chính vào năng khiếu và thói quen . Nhiều người khác cũng có ý tương tự . (4)
Đó là những nhận xét có phần suồng sã , kết quả của một lối nhìn nhận tiểu thuyết ở khoảng cách gần gũi , song nó có khả năng giúp ta hiểu thêm tại sao việc vận dụng thể tài này lại có những hạn chế rõ rệt : những bài học ban đầu vận dụng rất nhanh ( điều này khác với thơ ) , được khai thác đến mức gần như cạn kiệt ; nhưng sau đó không khai phá tiếp tục , không làm giàu thêm cho nó được bao nhiêu .
Chính cái cách các nhà văn đến với thể tài đã giải thích một phần kết quả chúng ta đạt được . Trường hợp Nguyễn Công Hoan nói ở đây thực ra là tình trạng chung , cùng lúc thấy ở nhiều nhà văn khác ./.
------ (1) Theo Đinh Gia Trinh “ Ông Nguyễn Công Hoan đã tả một người hoàn toàn quá nên quan huyện của ông chỉ như một vai tuồng vụng về không sống và không tiêu biểu cho một cái gì cả … Lỗi của tác giả là đã muốn dùng tiểu thuyết để diễn một quan niệm , mô tả một khuôn mẫu lý tưởng mà quên rằng nhân vật tiểu thuyết phải có hoạt động ăn nhịp với đời sống “ . Xem bài Nay và mai , tạp chí Thanh nghị số 51-54 ,1944 , in lại trong Đinh Gia Trinh, Hoài vọng của lý trí NXB Văn học ,1996 , tr. 235 (2) Nguyễn Hoành Khung , phần viết về Nguyễn Công Hoan, in trong Văn học Việt Nam 1930-1945 tập I , NXB Đại học và giáo dục chuyên nghiệp , H. 1988 , tr 111 (3) Vũ Bằng Khảo về tiểu thuyết in trong Những lời bàn về tiểu thuyết trong văn học Việt nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945 , Vương Trí Nhàn sưu tầm và biên soạn NXB Hội nhà văn 2004 , các trang 175-177 (4) Một văn sĩ có thiên về khảo cứu là Nguyễn Triệu Luật còn đưa ra những khái quát cực đoan hơn , xin được phép ghi lại để tham khảo : “ Hiện bây giờ , những người gọi là trí thức của ta đều đào tạo ở hai trường Tây và trường Tàu . Hạng đào tạo ở trường Tàu – nói là hạng học từ chương cử nghiệp cuôí mùa thì đúng hơn -- bây giờ tàn tạ rồi . Còn hạng ở trường Tây ra , vì phải uốn theo khuôn khổ Tây , không thành người Việt nữa … Không ở hai trường ấy ra mà lại làm văn sĩ thì thành hạng văn sĩ quốc ngữ , hạng chẳng có trí thức chi chi hết , chỉ múa mép láo mấy câu sáo cũ , mấy lời rỗng tuyếch chẳng có ích gì cho văn học , văn hoá một nước nào cả . Văn sĩ ta bây giờ chỉ có thể rơi vào hai cái bị . Một là cái bị Tây là bị lơ lửng giữa trời , không tây không ta ; hai là cái bị quốc ngữ . Cổ lai không có nước nào mà cái nghề làm văn sĩ lại dễ dàng rẻ rúng quá như ở nước ta hiện giờ. Ta thử đọc những cuốn tiểu thuyết bình dân , những cuốn tiểu thuyết bên Pháp gọi là “ tiểu thuyết của phường coi cổng “ . Đọc những cuốn ấy , ta thấy rằng tác giả của chúng tỏ ra là người có trí thức ít ra cũng qua bậc trung học rồi nghĩa là có phổ thông trí thức rồi . Những cuốn tiểu thuyết hay nhất của ta bây giờ , già lắm chỉ bằng những cuốn tiểu thuyết của phường coi cổng bên Pháp mà thôi ! Xem Tao đàn 1939 , sưu tập trọn bộ , NXB Văn học 1998 t.1, tr . 420 421
